Tradycyjne techniki budownictwa z ziemi stosowane w Polsce

image post

Przymiotnik tradycyjny oznacza w budownictwie materiał sprawdzony i przetestowany przez kolejne pokolenia budowniczych i użytkowników. Tradycyjne budownictwo ludowe z ziemi to obiekty o szachulcowej, ryglowej lub glinianej konstrukcji ścian. Nazewnictwo szkieletów drewnianych nie jest ujednolicone. Przyjąć można, że szachulec to nazwa szkieletu wypełnionego drewnianymi szczapami lub różnego rodzaju plecionkami, a następnie pokrywanego ziemią. Ryglówka to szkielet wypełniony pacą, czyli mieszanką gliny i sieczki, cegłą z surowej ziemi formowaną w ręku, w okresie późniejszym także paloną i nazywaną murem pruskim. Najstarszym, charakterystycznym dla Polski typem konstrukcji drewnianej była konstrukcja słupowa.

Ziemia w konstrukcji drewnianej

Konstrukcja szkieletowa tzw. ryglówka pojawiła się w Polsce w średniowieczu. Uważana jest powszechnie za konstrukcję napływową, jednak wykopaliska archeologiczne potwierdziły, że jest ona charakterystyczna również dla budownictwa słowiańskiego. Ilustracją tego faktu jest prawdopodobnie najstarszy mieszczański budynek tego typu w północnej Polsce: dom w Toruniu przy ulicy Wielkie Garbary. Zbudowany w drugiej połowie XV w. posiada w poziomie piętra oryginalne, wypełnienie kosznicowe - plecionkę wiklinowo-drewnianą obrzuconą pacą, co różni go zasadniczo od szkieletów z terenów np. Niemiec.

Wśród tradycyjnych technik budownictwa z ziemi w Polsce to właśnie konstrukcję szkieletową należy uznać za najbardziej rozpowszechnioną. Liczne przykłady tego typu konstrukcji, pochodzące z różnych okresów, znajdują się od Helu i Kaszub, przez Kujawy i Wielkopolskę, po Dolny Śląsk i Podsudecie. O regionalnym zróżnicowaniu decydowały przede wszystkim lokalne warunki ekologiczne . Na Podolu wobec braku drzewa oraz na terenach lessowych Lubelszczyzny wykonywano konstrukcje plecione wypełniane ziemią. Na obszarach bogatych w kamień, jak tereny podgórskie i polodowcowe, używano w dolnych partiach ścian mocniejszych konstrukcji mieszanych, kamienno - glinianych. Wśród wielu przykładów z terenów Kujaw zwraca uwagę ten z osiedla Toruńskie Rybaki, gdzie zachowały się domy z XIX w. o konstrukcji wypełnionej deskami ze starych łodzi, z nałożoną od wewnątrz warstwą ziemi z sieczką. Innym ważnym czynnikiem, decydującym o rozpowszechnieniu budownictwa z użyciem ziemi były uwarunkowania polityczne. Rządy zaborcze wzbraniając używania drewna jako surowca budowlanego przyczyniły się do powstania szczególnie licznych i interesujących przykładów budownictwa z ziemi na Pomorzu Gdańskim.

Ziemia ubijana

Kolejną tradycyjną techniką budownictwa z ziemi, znacznie mniej rozpowszechnioną, jest masywna konstrukcja z ziemi bitej. Konstrukcja ta, zwana też ziemnościanami lub ścianami bitymi, stosowana była co najmniej od XVII w., z tego okresu pochodzi prawdopodobnie najstarszy w Polsce budynek z ziemi ubijanej; pałac w Tarchominie pod Warszawą. Ściany grubości 30 - 40 cm ubijano w oszalowaniu z desek warstwami, których grubość kolejno ubijanych warstw, przekładanych dla usztywnienia gałązkami jałowca, wynosiła od 50 cm do 1 m. Do ubijania ścian używano ziemi zmieszanej ze żwirem i wapnem. Stosowano także mury ubijane bez szalunków, tzw. glinobitkę; w tym przypadku używano brył ziemi wymieszanych z sieczką układanych na mokro, następnie uklepywanych płaskimi deszczułkami. Ściany bite dla ochrony przed wilgocią budowano na wysokiej podmurówce, a od strony zewnętrznej tynkowano zaprawą wapienno-żwirową lub deskowano. Ze względu na masywność konstrukcji ściana ubijana wymagała długiego schnięcia kolejnych warstw i wykonywano ją przez cały okres letni. Konstrukcja z ziemi bitej najpowszechniej występuje w okolicach Pucka i Kartuz.

Bloczki gliniane

W wieku XIX rozwinęło się budownictwo z bloczków ziemnych kształtowanych w formach. Bloczki najczęściej z dodatkiem słomy zabezpieczającej przed pękaniem w czasie wysychania, miały różną wielkość: długość 26-32 cm, szerokość 15-18 cm, grubość 8-14 cm. Bloczki murowano na wysokiej podmurówce i pokrywano z zewnątrz tynkiem wapienno - żwirowym. Rozwój budownictwa z bloczków ziemnych nastąpił w skutek akcji propagandowych, które zapoczątkowane we Francji, rozprzestrzeniły się na prawie całą Europę. Propagandowe akcje budowlane we Francji, najczęściej w formie gotowych poradników, były pokłosiem haseł rewolucji francuskiej m. in. nowego spojrzenia na sytuacje ludności niezamożnej. Pod tymi samymi hasłami, w postaci poradnika Piotra Aignera z 1791r, pojawiły się też w Polsce. Udoskonalone, łatwe i oszczędne metody budowania z cegły suszonej miały przynieść nową estetykę na zaniedbaną wieś polską. Cegły o wymiarach 38 x 19 x 15 cm, zwane także surówką lub cegłą egipską, wyrabiane były w drewnianych formach i suszone w zacienionym miejscu. Cegły, a raczej bloczki, murowane były przy użyciu piasku i gliny na wysokiej na co najmniej 46 cm podmurówce. Zalecana grubość murów dla budynków o jednym piętrze wynosi 1,5 cegły, a więc ok. 58 cm. Ściany takiej grubości stanowiły z powodzeniem konstrukcję nośną budynku, drewno było używane do przesklepiana otworów i wznoszenia dachu. Masy ziemna do wyrobu bloczków odznaczała się po wyschnięciu wyjątkową twardością i odpornością na ogień. Obok opisów technicznych Piotr Aigner umieścił też w swym poradniku przykładowe projektów domów mieszkalnych dla chłopów i mieszczan, sklepów, zajazdów. Budownictwo powszechne z cegły suszonej, mimo przykładów wzorowych realizacji i specjalizacji budowniczych, nigdy nie osiągnęło takich rozmiarów, jak w innych krajach Europy.

 

Nawrót różnych technik budownictwa ziemi można obserwować w Polsce, podobnie jak w całej Europie, po I i II wojnie światowej. Domy mieszkalne, dwory i szkoły budowano najczęściej w południowej Polsce przy użyciu tradycyjnej techniki ziemi ubijanej lub bloczków suszonych pokrywanych tynkiem. Budownictwo z ziemi, szczególnie po drugiej wojnie światowej miało wielu propagatorów, którzy wydawali publikacje, prowadzili badania i opracowali obowiązujące do dziś normy. Zmodernizowanie tradycyjnych technik przyniosło dobre rezultaty i mogło zostać upowszechnione w ekonomicznym budownictwie masowym. Następujący niedługo potem rozwój wielkiego przemysłu i hasła industrializacji kraju spowodowały jednak, że właściwie na przestrzeni jednego pokolenia zapomniano w Polsce o technikach budownictwa z ziemi.